Ata Kaya | İslâm Cami Mimarisine Özet Bir Yaklaşım

Ata Kaya | İslâm Cami Mimarisine Özet Bir Yaklaşım

Ata Kaya “İslâm Cami Mimarisine Özet Bir Yaklaşım” adlı incelemesiyle Edebiyat Daima’da.

Ata Kaya | İslâm Cami Mimarisine Özet Bir Yaklaşım

Arapça “Cem” kökünden türeyen ve toplayıp bir araya getiren manasında kullanılan “Camii” ifadesi Cuma namazı kılınan büyük mescitlere verilen El-Mescidü’l Cami (cemaati toplayan mescit) isminin kısa kullanımıdır. Mescit Arapça’da eğilmek, tevazuyla alnını yere koymak manasına gelen “Sücud” kökünden türeyen “Secde Edilen Yer” anlamına gelmektedir. İslam tarihindeki cami mimarisini temsil eden ilk yapı Kuba Mescidi’dir.

Arap Yarımadasında ortaya çıkan İslamiyet’in mimarideki temsilcileri olan cami yapıları özellikle Emeviler Dönemi başta olmak üzere birçok İslam topluluğunda dinî mimarinin en önemli öğesi olmuş olup gelişimini de büyük bir hızla sürdürmektedir. İslam mimarisinin en erken örnekli dini mimari kompleksi olan Şam’daki 634 tarihli Emevi (Ümeyye Camii, Ulu Camii) Camii geçmişte ve günümüzde inşa edilen birçok geniş avlulu ve büyük ölçekli cami yapılarının prototipidir.

Orta Asya Türk mimarisine baktığımızda Karahanlılar döneminde inşa edilen Hazar Diggaron ve Talhatan Baba Camileri merkezi planlı, kareye yakın dikdörtgen formda inşa edilmişlerdir. Gazneli mimarisinde ahşap direkli camilere göze çarpmaktadır. Gazneliler plan şeması olarak Şam Emeviye Camiinde gördüğümüz mihrap duvarına paralel uzanan ve harim kısmının iki ya da üç sahınla bölündüğü şemayı kullanmışlardır. (Cezar, 1997)

Türk cami mimarisinin Büyük Selçuklular ile başladığını söylemek doğru olur. Bu dönemde karşımıza çıkan cami yapılarının plan şeması genişçe bir mihrap önü kubbesi, dört eyvanlı ve genişçe avluludur. Örneğin İsfahan Mescidi Cuması ve Gülpayegan Camii dönemin en görkemli yapılarıdır. Muhtemelen devasa bir kubbe tercihi Karahanlı mimarisinden, dört eyvan düzeni Türk konut mimarisinden, genişçe avlu düzeniyse Şam Emevi Camii modelinden alınmıştır.

Anadolu Selçuklu mimarisine göz attığımızdaysa, karşımıza çıkan iki tür plan şeması vardır.  Bunlardan ilki Büyük Selçuklu mimarisinde karşımıza çıkan mihrap önü kubbeli ve eyvanlı bir şema; diğeriyse Şam Emevi Camii’nde gördüğümüz çok ayaklı, mihrap duvarına paralel uzanan harim kısmı ve iki ya da daha fazla sahınlı bir plan şeması bu dönem cami mimarisini temsil etmektedir. Anadolu Selçuklularının kullandığı bu şemaların en ünik örneklerini Konya Alaeddin Camii ve Sahip Ata Camii olarak söyleyebiliriz. Türkiye Selçukluları herhangi bir yapıda bu iki plan tipini birlikte de kullanmışlardır.

Erken Osmanlı ve Klasik Dönem (14-16. yy) yapılarına baktığımızdaysa “Selatin Camii” yapılarının görkemli ve imparatorluğu temsil eden yapılar olduğunu görebiliyoruz. Bu tip yapılar padişahlar tarafından inşa ettirilmiştir. Bu dönemde menzil külliyeleri diye tabir edilen yapılarsa kervan yolu üzerinde inşa edilen yapılar olarak bilinmektedir. Bunu en belirgin örneğiyse 16. Yüzyıl Klasik Dönem yapısı olan Toptaşı Atik Valide Külliyesi’dir. (Kuban, 1998) Osmanlı camilerinin belirgin plan şeması, üst örtü olarak ortada bir geniş merkezi kubbe ve yanlarda küçük yarım kubbeler bulunur ve merkezi kubbeyi taşıyan dört büyük paye mihrap duvarına dik uzanan bir harim kısmının sınırlarını oluşturmaktadır.

Osmanlı Cami Mimarisini üç ana başlık adı altında  “Erken Dönem Osmanlı Mimarisi, Sinan Dönemi Yapıları ve Batılılaşma Dönemi Mimarisi” açıklamak daha doğru olacaktır. Osmanlı Mimarisinin en dikkat çekici dönemi olan Klasik Dönem’e, hiç kuşkusuz Mimar Sinan yapıları damga vurmuştur. Sinan mimarisinin sorunsalı Ayasofya ölçeğinde bir üst örtü oluşturup mekânı tek bir kubbe altında toplamaktı.

Mimar Sinan’ın icraatları esnasında mekânın, merkezî kubbe etrafında toplanması çalışmaları sistematik olarak sürdürüldü. Sinan işe, taşıyıcı sistemlerin harim kısmından beden duvarlarına doğru çekilmesiyle başladı, daha sonra ikinci sıra kemer açıklıklarıyla taşıyıcı payelerin aralarını yakınlaştırıp, dörtlü taşıyıcı sistemi altı ve sekiz destekli olarak çoğaltmıştı. Böylece bir büyük çember oluşturan payeler sayesinde harim kısmı genişleyerek tek bir mekân bünyesine girmiş oldu. Bu hedefte ilerleyen deneme çalışmalarında dört destekli Rüstem Paşa Camii ve Süleymaniye Camii, altı destekli Sinan Paşa Camii (Beşiktaş) ve sekiz destekli Selimiye Camii pramidal silüeti harika birkaç yapıdan biridir.

YAZIDA YARARLANILAN KAYNAKLAR

CEZAR, Mustafa, Anadolu Öncesi TÜRKLERDE ŞEHİR VE MİMARLIK, İstanbul 1977

KUBAN, Doğan, Kent ve Mimarlık Üzerine İstanbul Yazıları, Yem yayınevi, İstanbul 1998

Erken ve Klasik Dönem Osmanlı Dini Mimarisi Hakkında Öncelikli Eserler Kaynakçası

  1. KURAN, Aptullah (1964), İlk Devir Osmanlı Mimarisinde Cami, ODTÜ Mimarlık Fakültesi Yayınları, Ankara
  2. AYVERDİ, E. Hakkı (1976), İlk 250 Senenin Osmanlı Mimarisi, İstanbul Fetih derneği yayınları, İstanbul
  3. AYVERDİ, E.Hakkı (1972), Osmanlı Mimarisinde Çelebi ve ll. Sultan Murad Devri, Fetih Derneği İstanbul Enstitüsü, İstanbul
  4. AYVERDİ, E.Hakkı (1973,1974,2004), Osmanlı Mimarisinde Fatih Devri 5 Cilt, Fetih Derneği İstanbul Enstitüsü, İstanbul
  5. AYVERDİ, E.Hakkı (1973,1974,2004), Osmanlı Mimarisinde Kanuni Devri 6 Cilt, Fetih Derneği İstanbul Enstitüsü, İstanbul
  6. ÖZBEK, Yıldıray (2002), Osmanlı Beyliği Mimarisinde Taş Süsleme, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara
  7. KUBAN, Doğan (1958), Osmanlı Dini Mimarisinde İç Mekan Teşekkülü (Rönesansla bir mukayese), İTÜ Mimarlık Fak. Yayınları, İstanbul
  8. Aslanapa, Oktay (1985), Osmanlı Devri Mimarisi, İnkılap Kitabevi, İstanbul
  9. Aslanapa, Oktay (1996), Osmanlı Mimarisi, Türkiye İş Bankası Yayınları, İstanbul
  10. KOS, Karoly  (2008), (çev. ÖNGÖRMÜŞ, Naciye), Bizans’tan Osmanlı’ya İstanbul Mimarisinin Doğu Kökeni, Kaynak Yayınları, İstanbul
  11. NECİPOĞLU, Gülru (2005), The age of Sinan: Architectural Culture in the Ottoman Empire, Reaktion Books, London England
  12. YETKİN, S. Kemal (1959), İslam Mimarisi, Ank Üniv. İlahiyat Fakültesi Türk islam Sanatları Tarihi Enstitüsü, Ankara
  13. SÖNMEZ, Zeki (1989), İslam Mimarisi Kaynakçası, MSGSÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul
  14. SEZGİN, Haluk (1984), Türk Ve İslam Ülkeleri Mimarisine Toplu Bakış, Mimar Sinan Üniversitesi Yayınları, Ankara
  15. SÖNMEZ, Zeki (1988), Mimar Sinan Dönemi Türk Mimarlığı ve Sanatı, Türkiye İş Bankası yayınları, Ankara
  16. NECİPOĞLU, Gülru (2013), Sinan Çağı: Osmanlı İmparatorluğu’nda Mimari Kültür, İstanbul Bilgi Üniv. Yayınları, İstanbul
  17. BEKTAŞOĞLU, Mustafa (2009), Anadolu’da Türk İslam Sanatı, Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, Ankara

Edebiyat Daima
ADMINISTRATOR
PROFILE

Posts Carousel

Yorum Yap

Email adresiniz yayınlanmayacaktır.

Latest Posts

Top Authors

Most Commented

Featured Videos

Etiketler

abbas marufi abdullah çakır abdulmelekiyan acabay adıgüzel afili ceket ah kusan zaman ahmedidai ahmet doğru ahmet menteş ahmet sarı ak akdeniz akif akifdut akşam sayıklaması albertcamus Ali Lidar Ali Necip Erdoğan alperbilgili anadan üryan bir yalnızlık anka kuşuna zümrüt Anlamayan BeniAdeme Gazel Anıl Cihan ardında yiten ben değilim Armağan Can arzu Arzu Alkan Ateş Arzu Tanrıverdi arzuözdemir aslan aslanoğlu Aslı Hilal Menteş ata atakaya aydın aydınakdeniz aygüner ayhan ayhan akdeniz ayten güler aytmatov ayça erdura ayçaerdura ayşenur kaya aydoğan ayşe şafak kanca aziz nayır açıkgöz aşk diye diye aşk hak aşk incinirse aşkmektubu aşk örtüyor gövdeni babek zamani bahaeddinözkişi bahar ayaklanmaları baltadergisi balçık baris barış barışerdoğan Barış Erdoğan barışmanço batı rüzgarları bayrıl bazı evlerin kış hali başağın diyalektiği başkalarını da düşün begüm şahbudak bekleyiş beni bir baharın göğsünde uyut ben olsaydım benzeşmek berna bernakarakaya beyazgemi beyzaege beyza yazıcıoğlu bijennecdi bir fincan kahvenin kahvenin çayın bardağın Birgül birgültemur birgülyangınaslanoğlu Birgül Yangın Aslanoğlu bir varlık masalı bir zamanlar bir çift yumru biter buralarda güneşin matemi bitişin mevsimleri Bit Pazarında Tarih Dersine Cevaben boyalı duvar Buket Uçar bulutun gözyaşı burak çelik burhan burhanaslan burhantuncay Burçin Laçin Altay buz çiçekleri büşra büşraünal camus canan çelik celladıma ceviri CeyCeyBey clemence damla nur akkirpi dağlardaki ter dedi-dedim defter deneme deniz Deniz Kara Kavalcı denizkarakavalcı dert dikimevi dervişzaim deryagündoğdu devrim horlu divan Dostoyevski doğa doğanay dulda dursunalisazkaya duvar Duyuru Duyurular Dönüşüm düğme ilikliği eda tosun Edebiyat Daima elem erk elif burcu özkan elifyavaş elimden tutabilse sesin ellerimde on dokuz yara elçin sevgi suçin emel Emel Bulut emel canpolat emelkoşar emel koşar emine gündüz menteş enver ercan enver sadri begit Enver Sadri Begit | İvo Bu Şairlik Telaşı Mı? eraysarıçam eray sarıçam ercan ercankesal ercanköksal ercan sağlam erdevir erdoğan Erguvan erguvan rengi yalanlar ergülen erhan erhankaraoğlan Erhan Çamurcu erkut tokman erkuttokman erman şahin ersin ersinkartal ersin kartal ersin taşdemir ertuğrul çoban erva erva zülal ünsal esingülez eskiliman esrakaraca esra karaca Ethem Baran evde kalmış zencefil eylül eşyalar fahriayhan faikmuharrem farsca fateme mahmudi Fatmasümer ferfiçkin kayboldu feritsürmeli fermuar ferruhzâd feyz kariha fuat fuatoskay fulya eyilik fuzuli füruğ füruğferruhzâd galip Galip ÇAğ galipçağ gamzekoç gece fısıltısı gecenintılsımı gece rahminde cenin gerus gerus abdulmelekiyan gezi yazısı gittin bana giz Gökhan Yılmaz gölgemdeki ağrılar gönül gönülyonar gösteri toplumu gözlerin afrika Gülden Çevik gülle güllüce gülsoy gülözen gülşah gülşahak gülşen gün bozumu Güngör gürhangürses güven güven adıgüzel güvenadıgüzel güven fatsa güvenini kırdım bir kere güzel yazı defteri güğüm Haber Haberler Hakan Sarıpolat Hakan Temiz Hakan Uslu hale alkay halil cengiz halil ibrahim emecen hande handeiçeliadabay hasan ali toptaş hasan temiz hasrettir azerbaycan hasta hatice hatice kübra öktem Hatice Tarkan Doğanay haticetarkandoğanay haticeyıldırım Hatice Yıldırım hayalet orkide haydar haydar ergülen heba herşeyibitirmeyidüşünüyorum hilal fırat hiç ihtimal Hûşeng İbtihac hüseyin hüseyin aygüner hüseyin sönmezler hırsız Iainreid ihtiyar banklar ihtiyardünya ilhan kemal ilyas alevi inceleme insan insannedir? intihar ilanları ismail ismailkılınç iz içeli jose saramago Kafka kalabalıkyalnızlıklar kalender kara kalkan kamyon kara karabürk karakaya karakoyun karanlığa tapanlar karaoğlan kartal karınca incitmez altur balyanın tuhaf intikam planı kavalcı kavşakta çevirme var kaya Kazuo Ishiguro kederbuselik kehribar kelebek ve kukla Kemal Özer Şiir Ödülü kimsesizliğe kiralık ışık hikayesi Kitap Kitaplık kitaplıktan Kitaplık Önü Klaros Yayınları kleopatra knut odegard kol düğmeleri korona koyu sersemlik kozan koşar kravat kronik satırlar kum kumdan keder kusey tangüler köpek kalbi köpeğin olayım hayat kürşat kürşatyozcu Küçürek Öykü kılınç kırmızı şiir kırıkyazıistasyonu kırık yazı istasyonu kısakürek kız kulesi boğaz ve aşk kızıltoprak kızılırmak Lale lale şeyda gülsoy laleşeydagülsoy latice bir mektup yaz bu gece leyla lord alfrad tennyson Louise Glück madak mahmud derviş mahrumiyet makyaj marazlı tren marktwain masal masiva mavi dünyanın insanları mayo mayıs mağara mehmet mehmet açıkgöz mehmetberkyaltırık mehmetyıldız mehmet yıldız mehmet çağan azizoğlu mehtapnas mektup melek melekler intihar etti melektemur merhametsizmerhamet merveyıldız meryem akyıldız metinsavaş meviza mevlüt şener mevsim etkisinden arındırılmış insan manzaraları Mihail Bulgakov muhamedburaktunay muhameterdevir muhammed münzevi muhammet muhammeterdevir Muhammet Erdevir muhsin hafız çakıroğlu murat muratalan murat erdi salık muratgöğekin Murathan Mungan murat serdar çakıroğlu Murat Soyak mustafa ersin taşdemir mustafaeverdi Mustafa Soyuer mustafa torun müjgan münevversaral Naile Dire n apartmanı nar Nasrin Zabeti Miandoab Ncip Fazıl necatibey nehirlerim uzağa nesrin Nesrin Çoruh nesrinçoruh nilgün marmara nisa nisaeser Nisa Eser nisaleyla nota notaya nuritarkan okan alay okanlay olanlar olga tokarczuk orhantepebaş oskay osman osmanyücel ozanöztepe Oğuz Ertürk pekmez PerverNakçi Peyami Safa prelüt qadiri radikal şıkların sayımı rahmikızıltoprak rana Recep Kayalı Reşit reşitgüngörkalkan Romen Edebiyatı röportaj rüzgarın yolculuğu rıdvan yıldız sabah yağmuru sacettin ince saklambaç salıncak sama sama qadiri saniye saniyekısakürek Saniye Kısakürek sarmaşık sağlam seheraçıkgöz seher yerlikaya selcan ece selinöyküata semanur semanurulu semra orhan şirip seni seviyorum Serap Yalçın Pamuk serbülent kaya serdar servan erdinç ses seval seval karakoyun sevda sevdamın şehri sevdasezergülle Sevda Sezer Gülle Sevinç Çokum Seydali Önal seyit mehdi musevi sezer sibel sibelmayo siir sinema Sipariş sokakta sorgu sorgu (I) sorgu (II) Suat Derviş suna suna kızılırmak sungurlar suzan yörük sylvia sönmezler söylemek mümkün söylence söyleşi söyleşi ve soruşturmalar süheyla poyraz sızı Tahsin Yücel Tamer Sağcan taner sezgin Tanpınar tanık tarkan tatlı bir telaş tekerleme temur thomas hardy tilki öpüşmesi topraktan öte tubagevrek tuncer turgay tuğba Tuğba Keskin tuğbaönce tuğçe tuğçekozan türk zerrintürk ulu umut bazen uğrar evimize uykular gazeli uzunca şiir uğur Uğur Karabürk uğurkarabürk vahap eren vakitlerden körpencere veda vuslat w.bahadır w.bahadırbayrıl Where Is/Where Are Denklemi yabancı yakamoz yalnızlar rıhtımı Yalnızız yangın yaren eryıldız yasin yasinkum Yayın İlkelerimiz yaz ve gül yiğit ergün yok yolcu yonar YouTube yozcu yunan suları yunus Yunus Çinçin yunusçinçin Yusuf Araf yusuf aydın yuva yörük yücel yürekincisi yıldırım yıldız zamanla/ma zambak ve köpük zeliha aypek zemir zerrin zeynep zeynepkasap zeyneppınarbaşı zeyneprana zeynep yeşilbaş yardımcı zeynep yolcu zeynepyolcu zifiri karanlık zübeyde zübeydegüllüce zülal Çile Çok Yapraklı İlişkiler Öykü çakıroğlu çağ çeviri çeviri şiir çevrobil çinçin çirkin filler çoklu yüz döngüsü çoruh ölüm sebebi ölüm ve kuşlar önce öykü özdemir özkan özkan kaya özlemek dündendir ünal ünsal ürperti İbrahim Halil Çelik İmtihan İnceleme İsmail Kılınç İthaki ıd est ıp labirenti ıslık kesiği ışık ışıklı pencere ışıksungurlar ışıl ışılmadakkaya Şener Öktem şarkı şehrazat şener beyter şenol alçınkaya şeyda şiir şiire dönüşen anne şiirülke şir şirin söz