İSLAM CAMİ MİMARİSİNE ÖZET BİR YAKLAŞIM

Osmanlı Cami Mimarisini üç ana başlık adı altında “Erken Dönem Osmanlı Mimarisi, Sinan Dönemi Yapıları ve Batılılaşma Dönemi Mimarisi” açıklamak daha doğru olacaktır.

İSLAM CAMİ MİMARİSİNE ÖZET BİR YAKLAŞIM

 

Ata Kaya

 

Arapça “Cem” kökünden türeyen ve toplayıp bir araya getiren manasında kullanılan “Camii” ifadesi Cuma namazı kılınan büyük mescitlere verilen El-Mescidü’l Cami (cemaati toplayan mescit) isminin kısa kullanımıdır. Mescit Arapça’da eğilmek, tevazuyla alnını yere koymak manasına gelen “Sücud” kökünden türeyen “Secde Edilen Yer” anlamına gelmektedir. İslam tarihindeki cami mimarisini temsil eden ilk yapı Kuba Mescidi’dir.

Arap Yarımadasında ortaya çıkan İslamiyet’in mimarideki temsilcileri olan cami yapıları özellikle Emeviler Dönemi başta olmak üzere birçok İslam topluluğunda dinî mimarinin en önemli öğesi olmuş olup gelişimini de büyük bir hızla sürdürmektedir. İslam mimarisinin en erken örnekli dini mimari kompleksi olan Şam’daki 634 tarihli Emevi (Ümeyye Camii, Ulu Camii) Camii geçmişte ve günümüzde inşa edilen birçok geniş avlulu ve büyük ölçekli cami yapılarının prototipidir.

Orta Asya Türk mimarisine baktığımızda Karahanlılar döneminde inşa edilen Hazar Diggaron ve Talhatan Baba Camileri merkezi planlı, kareye yakın dikdörtgen formda inşa edilmişlerdir. Gazneli mimarisinde ahşap direkli camilere göze çarpmaktadır. Gazneliler plan şeması olarak Şam Emeviye Camiinde gördüğümüz mihrap duvarına paralel uzanan ve harim kısmının iki ya da üç sahınla bölündüğü şemayı kullanmışlardır. (Cezar, 1997)

Türk cami mimarisinin Büyük Selçuklular ile başladığını söylemek doğru olur. Bu dönemde karşımıza çıkan cami yapılarının plan şeması genişçe bir mihrap önü kubbesi, dört eyvanlı ve genişçe avluludur. Örneğin İsfahan Mescidi Cuması ve Gülpayegan Camii dönemin en görkemli yapılarıdır. Muhtemelen devasa bir kubbe tercihi Karahanlı mimarisinden, dört eyvan düzeni Türk konut mimarisinden, genişçe avlu düzeniyse Şam Emevi Camii modelinden alınmıştır.

Anadolu Selçuklu mimarisine göz attığımızdaysa, karşımıza çıkan iki tür plan şeması vardır.  Bunlardan ilki Büyük Selçuklu mimarisinde karşımıza çıkan mihrap önü kubbeli ve eyvanlı bir şema; diğeriyse Şam Emevi Camii’nde gördüğümüz çok ayaklı, mihrap duvarına paralel uzanan harim kısmı ve iki ya da daha fazla sahınlı bir plan şeması bu dönem cami mimarisini temsil etmektedir. Anadolu Selçuklularının kullandığı bu şemaların en ünik örneklerini Konya Alaeddin Camii ve Sahip Ata Camii olarak söyleyebiliriz. Türkiye Selçukluları herhangi bir yapıda bu iki plan tipini birlikte de kullanmışlardır.

Erken Osmanlı ve Klasik Dönem (14-16. yy) yapılarına baktığımızdaysa “Selatin Camii” yapılarının görkemli ve imparatorluğu temsil eden yapılar olduğunu görebiliyoruz. Bu tip yapılar padişahlar tarafından inşa ettirilmiştir. Bu dönemde menzil külliyeleri diye tabir edilen yapılarsa kervan yolu üzerinde inşa edilen yapılar olarak bilinmektedir. Bunu en belirgin örneğiyse 16. Yüzyıl Klasik Dönem yapısı olan Toptaşı Atik Valide Külliyesi’dir. (Kuban, 1998) Osmanlı camilerinin belirgin plan şeması, üst örtü olarak ortada bir geniş merkezi kubbe ve yanlarda küçük yarım kubbeler bulunur ve merkezi kubbeyi taşıyan dört büyük paye mihrap duvarına dik uzanan bir harim kısmının sınırlarını oluşturmaktadır.

Osmanlı Cami Mimarisini üç ana başlık adı altında  “Erken Dönem Osmanlı Mimarisi, Sinan Dönemi Yapıları ve Batılılaşma Dönemi Mimarisi” açıklamak daha doğru olacaktır. Osmanlı Mimarisinin en dikkat çekici dönemi olan Klasik Dönem’e, hiç kuşkusuz Mimar Sinan yapıları damga vurmuştur. Sinan mimarisinin sorunsalı Ayasofya ölçeğinde bir üst örtü oluşturup mekânı tek bir kubbe altında toplamaktı.

Mimar Sinan’ın icraatları esnasında mekânın, merkezî kubbe etrafında toplanması çalışmaları sistematik olarak sürdürüldü. Sinan işe, taşıyıcı sistemlerin harim kısmından beden duvarlarına doğru çekilmesiyle başladı, daha sonra ikinci sıra kemer açıklıklarıyla taşıyıcı payelerin aralarını yakınlaştırıp, dörtlü taşıyıcı sistemi altı ve sekiz destekli olarak çoğaltmıştı. Böylece bir büyük çember oluşturan payeler sayesinde harim kısmı genişleyerek tek bir mekân bünyesine girmiş oldu. Bu hedefte ilerleyen deneme çalışmalarında dört destekli Rüstem Paşa Camii ve Süleymaniye Camii, altı destekli Sinan Paşa Camii (Beşiktaş) ve sekiz destekli Selimiye Camii pramidal silüeti harika birkaç yapıdan biridir.

 

 

YAZIDA YARARLANILAN KAYNAKLAR

CEZAR, Mustafa, Anadolu Öncesi TÜRKLERDE ŞEHİR VE MİMARLIK, İstanbul 1977

KUBAN, Doğan, Kent ve Mimarlık Üzerine İstanbul Yazıları, Yem yayınevi, İstanbul 1998

 

Erken ve Klasik Dönem Osmanlı Dini Mimarisi Hakkında Öncelikli Eserler Kaynakçası

  1. KURAN, Aptullah (1964), İlk Devir Osmanlı Mimarisinde Cami, ODTÜ Mimarlık Fakültesi Yayınları, Ankara
  2. AYVERDİ, E. Hakkı (1976), İlk 250 Senenin Osmanlı Mimarisi, İstanbul Fetih derneği yayınları, İstanbul
  3. AYVERDİ, E.Hakkı (1972), Osmanlı Mimarisinde Çelebi ve ll. Sultan Murad Devri, Fetih Derneği İstanbul Enstitüsü, İstanbul
  4. AYVERDİ, E.Hakkı (1973,1974,2004), Osmanlı Mimarisinde Fatih Devri 5 Cilt, Fetih Derneği İstanbul Enstitüsü, İstanbul
  5. AYVERDİ, E.Hakkı (1973,1974,2004), Osmanlı Mimarisinde Kanuni Devri 6 Cilt, Fetih Derneği İstanbul Enstitüsü, İstanbul
  6. ÖZBEK, Yıldıray (2002), Osmanlı Beyliği Mimarisinde Taş Süsleme, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara
  7. KUBAN, Doğan (1958), Osmanlı Dini Mimarisinde İç Mekan Teşekkülü (Rönesansla bir mukayese), İTÜ Mimarlık Fak. Yayınları, İstanbul
  8. Aslanapa, Oktay (1985), Osmanlı Devri Mimarisi, İnkılap Kitabevi, İstanbul
  9. Aslanapa, Oktay (1996), Osmanlı Mimarisi, Türkiye İş Bankası Yayınları, İstanbul
  10. KOS, Karoly  (2008), (çev. ÖNGÖRMÜŞ, Naciye), Bizans’tan Osmanlı’ya İstanbul Mimarisinin Doğu Kökeni, Kaynak Yayınları, İstanbul
  11. NECİPOĞLU, Gülru (2005), The age of Sinan: Architectural Culture in the Ottoman Empire, Reaktion Books, London England
  12. YETKİN, S. Kemal (1959), İslam Mimarisi, Ank Üniv. İlahiyat Fakültesi Türk islam Sanatları Tarihi Enstitüsü, Ankara
  13. SÖNMEZ, Zeki (1989), İslam Mimarisi Kaynakçası, MSGSÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul
  14. SEZGİN, Haluk (1984), Türk Ve İslam Ülkeleri Mimarisine Toplu Bakış, Mimar Sinan Üniversitesi Yayınları, Ankara
  15. SÖNMEZ, Zeki (1988), Mimar Sinan Dönemi Türk Mimarlığı ve Sanatı, Türkiye İş Bankası yayınları, Ankara
  16. NECİPOĞLU, Gülru (2013), Sinan Çağı: Osmanlı İmparatorluğu’nda Mimari Kültür, İstanbul Bilgi Üniv. Yayınları, İstanbul
  17. BEKTAŞOĞLU, Mustafa (2009), Anadolu’da Türk İslam Sanatı, Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, Ankara

İlk yorumu sen yap!

Yorum Yap

Mail adresiniz görüntelenmeyecek


*

*